Zelfvertrouwen vergroten: wanneer ben je goed genoeg?

In de psychologie wordt onderscheid gemaakt tussen het gevoel van eigenwaarde en de voorwaarden waaronder je dat gevoel ervaart. Psychologen Jennifer Crocker en Katherine Knight onderzochten hoe mensen hun eigenwaarde afhankelijk kunnen maken van bepaalde domeinen, zoals succes, competentie of de waardering van anderen. Ze noemen dit contingencies of self-worth: de voorwaarden waaraan je voor jezelf moet voldoen om je goed genoeg te voelen. Dat mechanisme is begrijpelijk. Als je hebt geleerd dat presteren waardering oplevert, kan succes een belangrijke bron van bevestiging worden. Je ontwikkelt ambitie, zet door en neemt verantwoordelijkheid. De keerzijde ontstaat wanneer een tegenvaller meer betekent dan een tegenvallend resultaat. Een fout wordt dan bewijs dat je tekortschiet. Kritiek voelt als afwijzing. Een collega die beter presteert, vormt een bedreiging voor je eigen positie. Je bent voortdurend bezig je waarde te bevestigen.

Dat kan er aan de buitenkant uitzien als perfectionisme, bewijsdrang of een grote behoefte aan controle. Soms uit het zich juist in terughoudendheid: je neemt liever geen risico wanneer de kans bestaat dat je tekortschiet. Een negatief zelfbeeld zit niet altijd in wat je over jezelf denkt. Soms zit het in de voorwaarden waaraan je vindt dat je moet voldoen.

Wanneer je eigenwaarde sterk afhankelijk is van prestaties of goedkeuring, wordt ontwikkelen een ingewikkelde opgave. Je wilt leren en groeien, maar tegelijkertijd wil je voorkomen dat zichtbaar wordt wat je nog niet kunt. Daardoor kan een nieuwe uitdaging vooral iets worden wat je te verliezen hebt. Je vermijdt een moeilijk gesprek, stelt een besluit uit of bereidt je zo grondig voor dat er nauwelijks ruimte overblijft om spontaan te reageren. Ook wanneer je goed functioneert, kan er een onderliggende onrust blijven bestaan. Want wanneer is het genoeg? Na de ene prestatie dient de volgende zich alweer aan.

Dit verklaart waarom meer succes niet automatisch leidt tot meer zelfvertrouwen. Zolang je jezelf blijft beoordelen aan de hand van steeds nieuwe eisen, blijft je gevoel van eigenwaarde afhankelijk van de volgende bevestiging. De vraag verschuift daarmee van Hoe kan ik meer zelfvertrouwen krijgen? naar iets fundamentelers: kan ik mezelf blijven waarderen wanneer ik niet aan mijn eigen verwachtingen voldoe?

Psycholoog Kristin Neff maakt in haar onderzoek naar zelfcompassie een relevant onderscheid. Zelfcompassie gaat over de manier waarop je jezelf benadert wanneer je fouten maakt, tekortschiet of het moeilijk hebt. Dat vraagt geen goedkeuring van alles wat je doet. Je kunt erkennen dat je een fout hebt gemaakt, verantwoordelijkheid nemen en je gedrag veranderen zonder daaruit af te leiden dat je als persoon tekortschiet. Dat is een wezenlijk verschil.

Stel dat je tijdens een overleg onvoldoende uit je woorden komt. Je kunt jezelf achteraf verwijten dat je niet overtuigend genoeg was. Je kunt ook onderzoeken wat er gebeurde, erkennen dat je spanning ervoer en nagaan wat je een volgende keer anders wilt aanpakken. In het eerste geval wordt de ervaring een oordeel over jezelf. In het tweede wordt ze informatie waarmee je verder kunt. Daarmee krijgt zelfvertrouwen een andere basis. Je hoeft jezelf niet voortdurend te bewijzen om met respect naar jezelf te kunnen kijken.

Wil je werken aan onzekerheid, onderzoek dan eens op welke momenten je gevoel van eigenwaarde onder druk komt te staan.

• Wanneer vind je jezelf goed genoeg?
• Van wie heb je bevestiging nodig om vertrouwen in je eigen oordeel te houden?
• Wat betekent een fout voor het beeld dat je van jezelf hebt?

Kijk daarbij niet alleen naar je antwoorden, maar ook naar de situaties waarin je anders handelt dan je eigenlijk zou willen. Misschien spreek je je minder uit tegenover mensen die je belangrijk vindt. Misschien vind je het moeilijk om hulp te vragen, omdat je zelfstandig en competent wilt overkomen. Juist daar wordt zichtbaar welke verwachtingen je jezelf oplegt. Meer zelfvertrouwen krijgen betekent dan niet dat je iedere twijfel moet overwinnen. Het betekent dat je leert onderscheiden tussen wat een situatie van je vraagt en wat je zelf toevoegt aan de betekenis ervan. Je kunt kritisch kijken naar je functioneren zonder je hele persoon ter discussie te stellen. Je kunt ambitieus zijn zonder dat iedere prestatie je eigenwaarde hoeft te bevestigen. Dat geeft ruimte voor eigen regie: handelen vanuit wat je belangrijk vindt, in plaats van voortdurend bezig te zijn met hoe je overkomt.

Een steviger gevoel van eigenwaarde ontstaat niet door jezelf simpelweg te vertellen dat je goed genoeg bent. Het vraagt om onderzoek naar de maatstaven waarmee je jezelf beoordeelt en de ervaringen waarop die zijn gebaseerd. Bij Ken je Kracht staat die verdieping centraal. In onze trainingen voor persoonlijke ontwikkeling onderzoek je wat je drijft, hoe je reageert onder druk en welke overtuigingen je professionele handelen beïnvloeden.

In Ken je Kracht – De Essentie werk je aan zelfinzicht als fundament voor persoonlijk leiderschap. Je krijgt zicht op patronen die je helpen én op patronen die je beperken, zodat je bewuster kunt kiezen hoe je wilt handelen. De belangrijkste vraag is misschien niet of je voldoende zelfvertrouwen hebt. Het is de vraag hoeveel ruimte je jezelf geeft om mens te zijn: om te leren, fouten te maken, verantwoordelijkheid te nemen en toch op jezelf te kunnen blijven vertrouwen.

Literatuur

• Crocker, J. & Knight, K. M. (2005). Contingencies of Self-Worth. Current Directions in Psychological Science. Lees de publicatie.
• Neff, K. D. (2023). Self-Compassion: Theory, Method, Research, and Intervention. Annual Review of Psychology. Lees de publicatie.